KritesOnLine
 

Η “περισταμένη”! όπως μας την περιγράφει η Μαρία Αμαριώτου

Τέτοιες μέρες... τέτοια λόγια!


Του Δημήτρη Χ. Σάββα

Θα ξεκινήσω αντίστροφα τούτη τη φορά. Εξάλλουμία τέτοια προσωπικότητα όπως αυτή της Μαρίας Αμαριώτου, της μοναδικής αυτής παιδαγωγού, έχει τον πρώτο λόγο αναφοράς. Γεννημένη στο Καστέλι της Φουρνής το 1896 αποκτά ύστερα από διάφορες σπουδές πτυχίο δασκάλας. Μεταβαίνει στη Γερμανία, αφού πρώτα υπηρέτησε λίγα χρόνια ως δασκάλα, για να συμπληρώσει και να ολοκληρώσει τις παιδαγωγικές της γνώσεις. Στα 1926 αναγορεύεται διδάκτορας Μονάχου.

Η πλούσια υπηρεσία της Μαρίας Αμαριώτου στην Εκπαίδευση διαπιστώνεται από τα στοιχεία που ακολουθούν:

Μετά την αποφοίτηση της από το Διδασκαλείο Ηρακλείου και μέχρι τη μετάβασή της στη Γερμανία υπηρέτησε ως δασκάλα στα παρακάτω σχολεία:

1) Παρθεναγωγείο Επάνω Χωρίου Φουρνής.

2) Δημοτικό Σχολείο Κεραπολίτισσας Φουρνής.

3) Δημοτικό Σχολείο Μαλών Ιεράπετρας.

4) Δημοτικό Σχολείο Θηλέων Ιεράπετρας.

Μετά την επάνοδό της από τη Γερμανία:

Για λίγο Διευθύντρια του Δημοτικού Σχολείου Ιεράπετρας.

5) Διευθύντρια του Διδασκαλείου Σερρών.

6) Μέλος του Ανώτατου Γνωμοδοτικού Συμβουλίου του υπουργείου Παιδείας (αντίστοιχου του σημερινού Παιδαγωγικού Ινστιτούτου), διορισθείσα από τον ίδιο τον Ελευθέριο Βενιζέλο μετά από προτροπή του Γερμανού Καθηγητή της Heisenberg.

7) Διευθύντρια του σχολείου “Χελιδόνια” στο Πήλιο Μαγνησίας.

Ηταν από τους πρωτοπόρους της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης και άλλοτε συμφωνούσε, άλλοτε διαφωνούσε σε πολλά, στα θέματα γλώσσας και παιδείας με το Δελμούζο, το Γληνό και τον Τριανταφυλλίδη.

Τη μικρή χρονική περίοδο που υπηρέτησε στο υπουργείο Παιδείας είχε την τύχη, όπως λέει η ίδια, να συνεργαστεί με τον Ελευθέριο Βενιζέλο και τον Γεώργιο Παπανδρέου. Στο Ανώτατο Γνωμοδοτικό Συμβούλιο συνεργάζεται με τον Δημήτριο Λάμψα, τον Ελευθέριο Παϊδούση, το Σουχλέρη, τον Μίλτο Κουντουρά κ.α. Να σημειωθεί εδώ ότι ήταν η πρώτη γυναίκα στη ιστορία του νεοελληνικού κράτους που κατέλαβε ανώτατη κρατική θέση, πράγμα που σχολιάστηκε θετικά αλλά και αρνητικά στον ημερήσιο Τύπο της εποχής. Η θητεία της στο υπουργείο Παιδείας κράτησε όσο ήταν στην κυβέρνηση ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Με την πτώση του Βενιζέλου καταργείται και το Ανώτατο Γνωμοδοτικό Συμβούλιο και έκτοτε η Μαρία Αμαριώτου δεν υπηρέτησε πια στο Δημόσιο. Σύμφωνα με μαρτυρία της αδελφής της, της προτάθηκε θέση Διευθύντριας Παιδαγωγικής Ακαδημίας την οποία δεν αποδέχθηκε, γιατί τη θεώρησε υποβιβασμό.

Μετά την απόλυσή της αποσύρεται στην Αίγινα, όπου επεξεργάζεται εκ νέου και τελειοποιεί τη διδακτορική της διατριβή, την οποία εκδίδει το 1935 με τον τίτλο “Το γράψιμο και η Αγωγή”. Η μελέτη αυτή εκδόθηξκε με τη μονοτονική ή μάλλον επιλεκτική μέθοδο, όπως την ονομάζει, γιατί ο τόνος μπαίνει μόνο εκεί που υπάρχει αμφιβολία. Ως βκβλίο η μελέτη αυτή είχε εμπορική αποτυχία, γιατί οι Έλληνες δεν ήταν έτοιμοι ακόμη να δεχθούν το μονοτονικό σύστημα. Το δέχθηκαν το 1982...

Δεν γνωρίζω αν υπάρχουν άνθρωποι με τόσο μεγάλο έργο και σεμνότητα και μετριοφροσύνη, όπως η προαναφερόμενη παιδαγωγός.

Δεν ξέρω, αλλά θέλω να πιστεύω ότι η σημερινή εκπαιδευτική κοινότητα γνωρίζει την Μαρία Αμαριώτου ή έχει ακούσει γι’αυτήν.

Προς τιμή της έχουμε το διδασκαλείο του Ρεθύμνου το οποίο δυστυχώς κλείνει εφέτος για λόγους οικονομίας προφανώς, σύμφωνα με τις εξαγγελίες της κυρίας υπουργού. Εκεί όπως γνωρίζουμε γινόταν η επιμόρφωση των δασκάλων που ήταν διετής.

Μα θα μου πείτε εδώ γίνεται λόγος για κλείσιμο του Πανεπιστημίου Κρήτης, το διδασκαλείο προέχει; Eυτυχώς όμως η κ. υπουργός τα διέψευσε όλα αυτά... Να είναι καλά... Βέβαια σ’αυτό το θέμα θα επανέλθω σύντομα.

Τώρα δεν γνωρίζουμε πως θα επιμορφώνονται οι εκπαιδευτικοί μας αλλά θα βρεθεί υποθέτω κάποιος άλλος τρόπος. Βέβαια το μεγάλο αυτού κάποιων σήμερα είναι η συνδικαλιστική δράση. Φυσικά αναφέρομαι στους συνδικαλιστές των δύο κομμάτων (ΠΑΣΟΚ και ΝΔ) που έχουν αποδείξει ότι πολλές φορές στις διάφορες κρίσεις και επιλογές στελεχών της διοίκησης για την εκπαίδευση είναι κόμματα αδελφά, έχουν κοινή γραμμή και δράση, αλληλουποστηρίζονται τα στελέχη τους και τα αποτελέσματα είναι ήδη γνωστά σε όλους. Κάποιες έννοιες και κάποιες αξίες φαίνεται να πηγαίνουν περίπατο, να μην έχουν καμία θέση, ενισχύοντας την λαϊκή ρήση: “Δάσκαλε που δίδασκες και νόμους δεν εκράτεις”. Απεναντίας η Μαρία Αμαριώτου είχε άλλες απόψεις, άλλη νοοτροπία, άλλη συμβολή και προσφορά. Αυτή που πρέπει να χαράζει ο κάθε εκπαιδευτικός! Ας είναι όμως. Επανέρχομαι στη λέξη “Περισταμένη” και τι μας λέει γι’αυτήν η Μαρία Αμαριώτου, καθώς αναφέρω στον τίτλο του κειμένου μου.

“Με τον παραπάνω τίτλο ήταν γνωστή στη  Φουρνή του Μεραμπέλλου, και μάλιστα στο Καστέλλι, μια σειρά στίχων αφιερωμένων στο μαρτύριο του Ιησού και προπάντων στο σπαραγμό της μητέρας του. Η “Περισταμένη” (αντί Παρισταμένη, όπως περικαλώ αντί παρακαλώ) διαβαζόταν από κανένα καλλίφωνο αγόρι ή κορίτσι, κατά την περιφορά του Επιταφίου, στον Πύργο, μια πλατεία του χωριού.

Βαθύτατη συγκίνηση αισθάνονταν όλοι, και προπάντων ο γυναικείος κόσμος, και όσες μητέρες εθρηνούσαν μ’αυτήν την ευκαιρία ένα δικό τους γλυκύ έαρ που έσβησε πρόωρα. Τώρα και καμιά τριανταριά χρόνια δε διαβάζεται πια. Σώζεται όμως ακόμη το χειρόγραφο που χρησιμοποιούσαν κατά την ανάγνωσή της και βρίσκεται στην κατοχή μου. Θυμούμαι που ήταν και δεμένο το βιβλιαράκι, τώρα όμως είναι ξεστάχωτο.

Είναι ένας κώδικας χάρτινος 17,0Χ10,7 εκατοστά, από 58 φύλλα. Τα δύο πρώτα είναι άγραφα. Ακολουθεί το κείμενο σε 7 φύλλα και τα υπόλοιπα 49 είναι επίσης άγραφα και ασελίδωτα όλα.

Το κείμενο έχει γραφή, αντιγραφή μάλλον, στις 5 Μαρτίου του 1855 από το Νικόλαο Μενεγάκη, Λιμνιώτη, που ήταν δάσκαλος στο Καστέλλι και πέθανε εκεί κατά το 1903-4. Στο τελευταίο φύλλο του κειμένου έγραψε με κόκκινο μελάνι: “ΤΕΛΟΣ και τω εν Τριάδι μόνω Θεώ χάρις”.

Ακολουθούσε τ’όνομά του-σβησμένο σήμερο από κανένα αφελή ζηλωτή του χειρογράφου, που νόμιζε πως έτσι θα ήταν ευκολώτερα δικό του- και η ημερομηνία: “Τη 5 Μαρτίου 1855”.

Ο δάσκαλος ο Μενεγάκης ή Μενεγής είχε τη φήμη εξαιρετικού δεξιοτέχνη καλλιγράφου. Το πανομοιότυπο που δίνομε φανερώνει πως η φήμη αυτή οφείλεται και κατά ένα μεγάλο μέρος στην έλλειψη γραφικών προσόντων στους άλλους τους σύγχρονους του, μας δίνει όμως και το μέτρο της καλλιγραφικής του ικανότητας με μια τόσο λεπτή γραφίδα.

Η “Περισταμένη” έχει βάση τον επιτάφιο θρήνο. Είναι μια του συμπτυξη χωρίς ποίηση και έξαρση, τέλεια σχεδόν μηχανική, μόνο και μόνο για να πλησιάση περισσότερο την ψυχή του λαού.

Η Παναγία θρηνεί στην αρχή τον Ιησού Χριστό και αργότερα οι άνθρωποι προτρέπονται να την παρηγορήσουν στον πόνο της για να την έχουν μεσίτρια στο Χριστό. Η περιγραφή της μοναξιάς της με το θάνατο του Υιού της είναι αληθινά συγκινητική. Ο ποιητής αφήνοντας το θρήνο της Παναγίας, την ικετεύει για σωτηρία, και στο τέλος απευθύνεται στο Χριστό.

Η γλώσσα είναι όμοια με των λαϊκών ποιημάτων του 15-17ου αιώνα, μίγμα της εκκλησιαστικής και της κοινής φρασεολογίας. Κάπου-κάπου παρουσιάζεται και επίδραση της κρητικής γλώσσας.

Δε μπορούμε όμως ν’αρνηθούμε πως ο ποιητής αυτός, όποιος κι αν είναι, αισθάνεται μια μεγάλη αφοσίωση στην Παναγία και προσπαθεί όσο μπορεί να της δώση έκφραση με τα ποιητικά του προσόντα. Κατορθώνει μάλιστα, εκεί που δίνει ένα ειλικρινή ανθρώπινο τόνο στο θρήνο της έρημης Μητέρας που δεν έχει κανένα εκτός από το- κι αυτό πεθαμένο- παιδί της, να μας συγκινήση βαθιά.

Η “Περισταμένη” αυτή, που καθώς ξέρω, το χειρόγραφό της τούτο ήταν το τελευταίο και μόνο στη Φουρνή, που εσυγκίνησε τόσες φορές το εκκλησίασμα του μικρού χωριού, μένει τώρα σαν μια αμυδρή ανάμνηση, γιατί δε διαβάζεται πια”.

Αποσπάσματα από την “Περισταμένη” σας αναφέρω. Ολο το περιεχόμενο σώζεται στο περιοδικό: Επετηρίς Εταιρείας Κρητικών Σπουδών, τόμος Β’, Αθήνα 1939, στο τμήμα εφημερίδων και περιοδικών της Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης.

“Παρισταμένη τω σταυρώ η Πάναγνος Μαρία και Θεοτόκος αληθώς και του παντός Κυρία,

Και βλέπουσα κρεμάμενον εν ξύλω τον Σωτήρα

και ποιητήν της κτίσεως και νόσων ιατήρα,

Κατανοούσα τας πληγάς των ήλων και την τρώσιν

της λόγχης και των φονευτών αγνωμοσύνην τόσην

Προς τας ευεργεσίας του και την απανθρωπίαν,

την άμετρον και άρρητον αυτών θηριωδίαν,

Ως μήτρη λίαν εύσπλαχνος μονογενούς τοιούτου,

φιλτάτου και οικτίρμονος, και πόνου τηλικούτου

Μη δυναμένη τον φλογμόν και πόνον της καρδίας

κρατήσαι, ωλοφύρετο πολλής εκ συμπαθείας,

Μετά βαρέων στεναγμών και οδυρμών βοώσα,

προς τον νεκρόν την συμφοράν αυτής εκτραγωδώσα:

Ω τέκνον μου γλυκύτατον, πολλά ηγαπημένον,

πώς υπομένεις τον σταυρόν τον καταφρονεμένον;

Που έχυσες το αίμα σου, να μας εξαγοράσης

από τας χείρας του εχθρού, και πάλιν να μας μπάσης

Μέσα εις την παράδεισον, στην πρώτην κατοικίαν,

και στην παντοτεινήν χαράν εκείνην την αγίαν.

Λοιπόν δέξου τον άσωτον και πάμπολλα πταισμένον

δέξου με τον ταλαίπωρον και τον μεμολυσμένον,

Πρεσβείαις της τεκούσης σε αχράντου και μητρός σου,

αγγέλων, αρχαγγέλων τε και σου το έλεός σου,

Ομου και αποστόλων σου συν τω θείω προδρόμω

και αθλοφόρων προφητών, που φύλαξαν τον νόμον.

Τέλος

Και τω εν Τριάδι μόνω Θεώ χάρις.

Τη 5 Μαρτίου 1855”.

Σήμερα συνηθίζεται από τα παιδιά να ψάλλουν τα κάλαντα της Μεγάλης Παρασκευής όπως:

“Σήμερο μαύρος ουρανός,

σήμερο μαύρη μέρα

σήμερον όλοι θλίβονται

και τα βουνά λυπούνται”

Τα κάλαντα όμως αυτά που λέγονται από πόρτα σε πόρτα, δεν μποροόυν να συγκινήσουν όσο συγκινύσε η Περισταμένη, ακόμα πιο ιπολύ κι από τα εγκώμια που ψάλλονταν στην εκκλησία.

Την αισθάνονταν όλοι πολύ πιο κοντά στην ψυχή τους και την ενόμιζαν μια προσφορά της “λαϊκής” τάξης του χωριού στην πονεμένη μεγάλη μητέρα, την Παναγία.

Αυτή ήταν η Περισταμένη η οποία διαβάζονταν μέχρι τις αρχές του περασμένου αίωνα και έκανε μικρούς και μεγάλους να συμμετέχουν στο θείο πάθος!

Αυτή έφερνε νοερά τους παρευρισκομένους στον κήπο της οδύνης εκεί όπου ο Χριστός έφτασε με τους έντεκα μαθητές του και επέλεξε μόνο τους τρεις (τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη) για να προσευχηθεί.

Αυτός ο αναμάρτητος, ο οποίος είχε φορτωθεί την αμαρτία της ανθρωπότητας, ολάκερη, ακέραια, χωρίς να λυγίσει!

Παραβάλλοντας τελικά τους σημερινούς συνδικαλιστές ή άλλους υπεύθυνους με την προσωπικότητα, το ήθος και την προσφορά της Μαρίας Αμαριώτου, ενίοτε διαπιστώνει κανείς την τεράστια διαφορά νοοτροπίας και οράματος που χαρακτήριζε εκείνη, ενώ λείπει τόσο πολύ από τους σημερινούς “εποπτεύοντες” της παιδείας μας...

ΠΑΤΡΙΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ 25/4/2011